Czym jest przyczyna sprawcza?

Przyczyna sprawcza odpowiada na pytanie, którego żadna analiza samej materii nie może rozwiązać: kto powołuje coś do istnienia?

Przyczyna materialna wyjaśnia, z czego rzecz jest zrobiona. Przyczyna sprawcza wyjaśnia, w jaki sposób ów materiał zostaje przeniesiony z możności w akt. Dotyczy ona sprawstwa, a nie składu. Dotyczy tego, kto działa, a nie substancji, na którą się oddziałuje.

W myśli arystotelesowskiej przyczyna sprawcza jest źródłem ruchu i zmiany. Dom istnieje, ponieważ budowniczy buduje. Rzeźba istnieje, ponieważ artysta kształtuje. Drewno lub kamień mogą być już obecne, lecz bez sprawcy nic nowego nie powstaje. Materia nie organizuje samej siebie. Możność nie urzeczywistnia samej siebie. Wszelkie stawanie się wymaga przyczyny, która działa.

Wprowadza to natychmiast głębszy problem. Jeśli każda rzecz stworzona potrzebuje przyczyny sprawczej, to każda przyczyna sama również musi zostać wyjaśniona. Łańcuch sprawców nie może ciągnąć się wstecz w nieskończoność bez ugruntowania. Arystoteles rozpoznał to i wywnioskował, że rzeczywistość ostatecznie zależy od pierwszej przyczyny, która sama nie jest spowodowana, od źródła działania, które nie czerpie swej mocy od innego.

Pismo Święte mówi dokładnie tym językiem, choć z teologiczną jasnością raczej niż z filozoficzną abstrakcją. Gdy Księga Rodzaju oznajmia: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię”, nie opisuje Boga jako uczestnika wewnątrz natury, lecz jako przyczynę sprawczą samej natury. Stworzenie nie jest przearanżowaniem wcześniejszych materiałów. Jest aktem, przez który wszelkie materiały otrzymują istnienie po raz pierwszy.

Nowy Testament pogłębia to twierdzenie. List do Kolosan 1:16 stwierdza, że wszystko przez Niego i dla Niego zostało stworzone. Przedstawia to Chrystusa nie jako postać symboliczną, lecz jako osobowego sprawcę stworzenia. Wszystko, co istnieje, zawdzięcza swe istnienie boskiemu aktowi. Dzieje Apostolskie 17:25 wzmacniają to, mówiąc, że Bóg daje wszystkim życie i oddech, i wszystko. Bóg jest nie tylko pierwszą przyczyną w czasie, lecz ciągłą przyczyną istnienia. Stworzenie nie jest ukończonym wydarzeniem pozostawionym za sobą. Jest trwającą zależnością.

Przyczyna sprawcza wyznacza zatem ścisłą granicę między Bogiem a stworzeniem. Bóg nie jest jedną z przyczyn pośród wielu we wszechświecie. Nie jest najsilniejszą siłą wewnątrz systemu sił. Jest powodem, dla którego jakikolwiek system w ogóle istnieje. Procesy naturalne opisują, jak rzeczy stworzone oddziałują na siebie. Nie wyjaśniają, dlaczego w ogóle istnieje cokolwiek, co mogłoby oddziaływać.

Dlatego właśnie nowożytne wyjaśnienia, które zastępują sprawstwo abstrakcją, pozostają niepełne. Natura nie może być własną przyczyną sprawczą. Ewolucja nie może być własnym źródłem. Energia nie może wyjaśnić, dlaczego energia istnieje. Każdy termin zakłada istnienie, a zatem nie może istnienia ugruntować. Przyczyna sprawcza domaga się osobowego źródła, które działa, a nie bezosobowego procesu, który jedynie się rozwija.

Przyczyna sprawcza a boskie sprawstwo

W Piśmie Świętym przyczyna sprawcza nigdy nie jest mechaniczna. Bóg stwarza z woli, nie z konieczności. On mówi, a rzeczywistość odpowiada. Dlatego stworzenie jest konsekwentnie opisywane jako akt nakazu: „Niech się stanie”. Wszechświat istnieje, ponieważ jest zaadresowany. Jest wezwany do bytu przez suwerennego Sprawcę.

Ma to bezpośrednie implikacje dla tego, jak Bóg odnosi się do świata. Bóg nie jest zamknięty w stworzeniu jako zależna siła. Jest wolny. Działa, ponieważ wybiera, by działać. Stworzenie nie jest zatem przedłużeniem Boga, lecz wynikiem Jego decyzji. Przyczyna sprawcza stoi naprzeciw tego, co sprawia.

Jednocześnie Pismo Święte odmawia oddzielenia Boga od tego, co On stwarza. Bóg nie jest odległy. Dzieje Apostolskie 17:28 mówią, że w Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy. Przyczyna sprawcza nie kończy się w momencie stworzenia. Samo istnienie jest podtrzymywane. To samo boskie sprawstwo, które powołało świat do bytu, powstrzymuje go przed zapadnięciem się w nicość.

Czyni to przyczynę sprawczą zarówno fundującą, jak i ciągłą. Bóg jest nie tylko przyczyną początku. Jest przyczyną trwania.

Przyczyna sprawcza a ludzkie działanie

Istoty ludzkie również działają jako przyczyny sprawcze, lecz nigdy w sensie absolutnym. Człowiek może kształtować, budować, pisać, nauczać i niszczyć, lecz nie może powołać czegoś do istnienia z niczego. Ludzkie sprawstwo jest zawsze wtórne. Operuje wewnątrz rzeczywistości już danej.

Ewangelia Jana 15:5 wyraża tę zależność z precyzją: bez Chrystusa nic prawdziwie nie dochodzi do skutku w sensie trwałym. Ludzka przyczynowość istnieje, lecz jest zapożyczona. Funkcjonuje, ponieważ boska przyczynowość ją poprzedza i podtrzymuje.

Dlatego Pismo Święte opisuje Boga jako dawcę zarówno zdolności, jak i sposobności. Ludzkie działanie jest rzeczywiste, lecz nigdy nie jest niezależne. Przyczyną sprawczą samego ludzkiego działania jest boska hojność. To, co nazywamy wolnością, operuje wewnątrz zależności.

Przyczyna sprawcza ustanawia zatem hierarchię:

• Bóg jest pierwotną przyczyną sprawczą.
• Ludzie są pochodnymi przyczynami sprawczymi.
• Natura nie jest przyczyną, lecz polem, w którym zachodzi przyczynowość.

Zachowuje to zarówno boską suwerenność, jak i ludzką odpowiedzialność, nie zlewając jednego w drugie.

Przyczyna sprawcza ostatecznie naucza, że istnienie nie jest samopowstałe. Jest otrzymane. Przyczyna materialna mówi: Jestem uczyniony. Przyczyna sprawcza mówi: Zostałem uczyniony przez innego.

Razem tworzą one rdzeń wyznania biblijnej metafizyki: Nic nie istnieje przez przypadek. Nic nie istnieje samo z siebie. Wszystko istnieje, ponieważ Bóg działa.